Аңдатпа
Мақалада орыс тілді бастауыш сынып оқушыларының қазақ тіліндегі жазылым дағдысын қалыптастырудың тиімді жолдары қарастырылады. Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеретін оқушы үшін жазылым – сөздік қорды, грамматикалық құрылымды, орфографиялық сауаттылықты және байланыстырып сөйлеуді бір мезгілде дамытатын күрделі тілдік әрекет. Осыған байланысты жазылымды бірден көлемді мәтін жазудан емес, сөз – сөз тіркесі – сөйлем – абзац – шағын мәтін жүйесімен кезең-кезеңімен қалыптастыру маңызды. Мақалада «Суреттен сөйлемге», «Сөйлем баспалдағы», «Сөздер банкі», «Жазылым конструкторы», «Диалогтан мәтінге», «Редактор», «3–2–1 жазылым», RAFT сияқты әдістердің қолданылу жолдары мен практикалық тапсырма үлгілері ұсынылады. Сонымен қатар оқушының тілдік кедергісін азайту, тірек сөздерді тиімді пайдалану, саралау, цифрлық ресурстар арқылы жазылымға қызығушылықты арттыру мәселелері қамтылады.
Түйін сөздер: қазақ тілі, орыс тілді оқушы, жазылым, бастауыш сынып, функционалдық сауаттылық, сөздік қор, тілдік тірек, әдіс-тәсіл, шығармашылық жазылым.
Қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеретін оқушы үшін жазылым – тіл үйренудің ең күрделі дағдыларының бірі. Оқушы тыңдалым барысында ақпаратты қабылдай алады, қарапайым сөздерді қайталап айта алады, алайда сол ойын жазбаша түрде дұрыс құрастыру кезінде бірқатар қиындықтарға тап болады. Оның себебі жазылым әрекетінде оқушы бір мезетте қажетті сөзді еске түсіріп, оны мағынасына сай таңдап, грамматикалық тұлғаларды дұрыс қолданып, сөздерді сөйлем ішінде байланыстырып, орфографиялық норманы сақтауы қажет.
Әсіресе орыс тілінде білім алатын бастауыш сынып оқушыларында қазақ тіліндегі сөз тәртібін сақтамау, септік және тәуелдік жалғауларын дұрыс қолданбау, сөздерді орыс тілінің құрылымына салып жазу, сөздік қордың жеткіліксіздігінен бір сөзді бірнеше рет қайталау сияқты қиындықтар кездеседі. Сондықтан мұғалімнің міндеті – оқушыға бірден көлемді мәтін жаздыру емес, жазылым әрекетіне қажетті шағын дағдыларды біртіндеп қалыптастыру.
Орыс тілді бастауыш сынып оқушыларының қазақ тіліндегі жазылым дағдысын қалыптастыруда тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай бірізді ұйымдастыру маңызды. Бұл бағытта визуалды, тілдік және құрылымдық тіректерді тиімді пайдалану жақсы нәтиже береді. Мысалы, «Суреттен сөйлемге» әдісінде оқушы алдымен суреттегі заттар мен әрекеттерді атайды, кейін оларды байланыстырып сөйлем, одан шағын мәтін құрастырады. Ал «Сөйлем баспалдағы» әдісі қарапайым сөйлемді біртіндеп кеңейтуге мүмкіндік береді: «Құс ұшты» сөйлемі «Кішкентай қарлығаш көк аспанда еркін ұшты» түріне дейін жетілдіріледі. Бұл оқушының сөздік қорын молайтып, сөйлем құрылымын дұрыс қолдануына көмектеседі. «Сөздер банкі» әдісінде тақырыпқа қатысты зат атаулары, сын есімдер, әрекет сөздер мен байланыстырушы сөздер ұсынылып, оқушы солардың көмегімен мәтін жазады. Бастапқыда тірек сөздер көбірек берілсе, кейін олар азайтылып, оқушы дербес жазылымға көшеді.
«Жазылым конструкторы» әдісінде «Менің сүйікті … – …», «Маған … ұнайды, өйткені …» тәрізді дайын сөйлем үлгілері беріледі. Мұндай тіректер оқушыға қазақ тіліндегі сөйлем құрылымын меңгеруге көмектеседі, бірақ дайын мәтінді көшіруге емес, өз ойын құрастыруға бағытталуы тиіс. «Бір сурет – үш сөйлем» әдісі арқылы оқушы «Не көріп тұрмын?», «Не болып жатыр?», «Менің ойымша…» деген сұрақтар бойынша сипаттау мен пікір білдіруді қатар меңгереді. «Диалогтан мәтінге» тәсілі де тиімді: оқушы алдымен ауызша сұрақ-жауап арқылы ойын білдіріп, кейін сол ақпаратты байланысты мәтінге айналдырады. Бұл үдерісті диалог → тірек сөз → сөйлем → мәтін формуласы арқылы ұйымдастыруға болады. Жазылымға қиналатын оқушыларға «Аяқталмаған сөйлем» әдісі ұсынылып, сөйлем бастамалары арқылы ойды жалғастыруға жағдай жасалады.
Қысқа әрі нәтижелі жазылым тапсырмаларының бірі – «3–2–1 жазылым». Мұнда оқушы сабақ соңында үш жаңа сөз, екі сөйлем және бір қорытынды ой жазады. Бұл тәсіл сөздік қорды бекітіп, қысқа уақытта оқушының түсіну деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. «Редактор» әдісінде қате жазылған сөйлемдер немесе шағын мәтін ұсынылып, оқушы оларды түзетеді және неліктен өзгерткенін түсіндіреді. Ал «Артық сөзді тап» әдісі мәтіндегі сөз қайталауды азайтуға, есімдік, жалғаулық және синонимдерді орынды қолдануға үйретеді. Шығармашылық бағыттағы RAFT әдісінде оқушы белгілі бір рөлді, аудиторияны, мәтін форматын және тақырыпты ескеріп жазады. Мысалы, ағаштың атынан адамдарға табиғатты қорғау туралы хат жазу оқушының қиялын, тілдік белсенділігін және функционалдық жазылымын дамытады.
Орыс тілді сыныптарда оқушылардың қазақ тілін меңгеру деңгейі әртүрлі болғандықтан, жазылым тапсырмаларын саралап ұсыну қажет. Қолдауды қажет ететін оқушы тірек сөздер арқылы 2–3 сөйлем жазса, орта деңгейдегі оқушы 5–6 байланысты сөйлем құрайды, ал жоғары деңгейдегі оқушы өз пікірін қосып, шағын шығармашылық мәтін жазады. Осылайша жұмыс тірек → жартылай қолдау → дербес жазылым қағидаты бойынша ұйымдастырылады. Жазылымды дамытуда сөз → сөз тіркесі → сөйлем → кеңейтілген сөйлем → абзац → мәтін → тексеру алгоритмін қолдану да өте тиімді. Бұл күрделі тапсырманы шағын әрекеттерге бөліп, оқушының сенімділігін арттырады. Цифрлық ресурстар да жазылым дағдысын дамытуға қосымша мүмкіндік береді. Wordwall арқылы сөздерді сәйкестендіру, сөйлемдерді ретке келтіру, жалғауларды таңдау тапсырмаларын орындауға, LearningApps көмегімен сөзден сөйлем құрастыруға, Canva-да шағын постер мен мәтін дайындауға, Padlet платформасында сыныптық «Қазақша жазамыз» қабырғасын ұйымдастыруға болады. Дегенмен цифрлық құрал сабақтың мақсатына айналмай, тілдік міндетті орындауға қызмет етуі керек. Сондықтан негізгі қағида – алдымен тілдік мақсат, содан кейін цифрлық құрал.
Жазылымды бағалауда тек қате санын есептеу жеткіліксіз. Бағалау барысында оқушының тақырыпты ашуы, қажетті сөздерді қолдануы, сөйлемдерді байланыстыруы, мәтін құрылымын сақтауы, өзіндік пікір қосуы және өз жұмысын қайта қарап түзете алуы ескерілуі тиіс. Мұғалімнің «Қате көп» деген жалпы бағасынан гөрі, «Негізгі ойды жақсы жеткіздің, енді септік жалғауларына назар аудар» немесе «Келесі мәтінде “өйткені”, “сондықтан” сөздерін қолданып көр» деген нақты кері байланысы оқушының жазылымдағы келесі қадамын анықтауға көмектеседі. Осылайша жүйелі тірек, саралау, редакциялау және нақты кері байланыс арқылы орыс тілді бастауыш сынып оқушысының қазақ тілінде өз ойын біртіндеп дербес әрі сауатты жеткізуіне жағдай жасалады.
Иманкулова Айгерим Багитовна,
«№117 жалпы білім беретін мектеп»
коммуналдық мемлекеттік мекемесінің
қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі