«ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖАЗУ ӨНЕРІ»: 6-СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АВТОРЛЫҚ ЖАЗЫЛЫМ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Аңдатпа
Мақалада 6-сынып оқушыларына арналған «Шығармашылық жазу өнері» факультативтік курсы аясында білім алушылардың авторлық жазылым дағдысын кезең-кезеңімен қалыптастыру жолдары қарастырылады. Курстың негізгі мақсаты – оқушыны дайын үлгіні қайталаушыдан өз ойын жоспарлайтын, сөзді саналы таңдайтын, кейіпкер мен сюжет құрастыратын, көркем тілдік құралдарды орынды қолданатын, пікірін дәлелдейтін, мәтінін қайта қарап редакциялайтын және шығармашылық өнімін аудиторияға ұсына алатын жас автор деңгейіне жеткізу. Мақалада оқу дәптеріне енгізілген «Идеялар қоржыны», «Сөйлемге жан бітіру», «Бір сурет – бір мәтін», «Кейіпкер паспорты», «Сюжет баспалдағы», «Егер де…», «Сезімді сөзбен суреттеу», «Редактор зертханасы», «Автор орындығы» сияқты әдістердің жазылым дағдыларын дамытудағы мүмкіндіктері сипатталады. Сонымен қатар шығармашылық портфолио, кері байланыс және мәтінді қайта жазу мәдениетінің оқушының авторлық дербестігін қалыптастырудағы рөлі айқындалады.
Түйін сөздер: шығармашылық жазу, жазылым дағдысы, авторлық мәтін, функционалдық сауаттылық, шығармашылық ойлау, редакциялау, оқушы дәптері, шығармашылық портфолио, авторлық стиль.
Abstract
The article explores a step-by-step approach to developing authorial writing skills among sixth-grade students within the elective course “The Art of Creative Writing.” The main aim of the course is to guide students from merely reproducing ready-made models toward becoming young authors who can plan their ideas, make deliberate word choices, create characters and plots, appropriately use expressive language devices, support their opinions with evidence, revise and edit their texts, and present their creative work to an audience. The article describes the potential of such methods included in the student workbook as “Idea Basket,” “Bring the Sentence to Life,” “One Picture – One Text,” “Character Passport,” “Plot Staircase,” “What If…,” “Painting Feelings with Words,” “Editor’s Laboratory,” and “Author’s Chair” in developing students’ writing skills. In addition, the article highlights the role of a creative portfolio, feedback, and a culture of rewriting and revision in fostering students’ authorial independence.
Keywords: creative writing, writing skills, authorial text, functional literacy, creative thinking, editing, student workbook, creative portfolio, authorial style.
Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының сауатты жазуы тек орфографиялық және пунктуациялық нормаларды дұрыс қолданумен шектелмеуі тиіс. Білім алушы өз ойын түсінікті, логикалық, әсерлі жеткізіп, белгілі бір мақсатқа сай мәтін құрастырып, оқырманын ескеріп, жазғанын қайта қарап жетілдіре алуы қажет. Бұл дағдылар функционалдық сауаттылықтың да, шығармашылық ойлаудың да маңызды құрамдас бөлігі болып саналады.
Мектеп тәжірибесінде оқушылардың жазылым барысында жиі кездесетін қиындықтары белгілі: кейбір білім алушылар тақырыпты қалай бастарын білмейді, енді бірі ойын бірнеше сөйлемнен әрі дамыта алмайды, кейіпкер мен оқиғаны жүйелі құрастыруда қиналады, сөзді қайталайды немесе алғашқы нұсқасын қайта қарамайды. Мұндай жағдайда оқушыға бірден көлемді шығарма жаздырудан гөрі, жазу әрекетін шағын әрі түсінікті кезеңдерге бөліп үйрету тиімді.
«Шығармашылық жазу өнері» факультативтік курсы 6-сынып оқушыларының жазылым дағдысын жүйелі дамытуға, өз ойын сауатты, көркем әрі логикалық жеткізуге және авторлық мәтін құрастыруға бағытталған. Курстың негізгі ерекшелігі – оқушыны дайын тақырып пен үлгіні қайталаушы емес, өз идеясын іздейтін, оны жоспарлайтын, мәтін құрастыратын, қайта қарап жетілдіретін жас автор ретінде қалыптастыру. Сондықтан жазылым әрекеті идея табудан басталып, сөз таңдау, сөйлем мен абзац құрастыру, кейіпкер мен сюжет жасау, көркемдеу, редакциялау және дайын өнімді таныстыру кезеңдері арқылы бірізді жүзеге асырылады.
Курстың алғашқы сабақтарында оқушының «Не жазамын?» деген кедергісін жеңуге басымдық беріледі. «Идеялар қоржыны», «Бір сурет – бір мәтін» әдістері арқылы оқушылар сурет, сөз, жағдаят, естелік пен қиял негізінде өз тақырыбын табуға үйренеді. Осыдан кейін «Сөз таңдау өнері», «Сөйлемге жан бітіру», «Абзац құпиясы» тапсырмалары орындалып, бала дәл әрі әсерлі сөзді таңдауға, қарапайым ойды бейнелі сөйлемге айналдыруға, бір негізгі ойды бір абзац аясында дамытуға дағдыланады. Мысалы, «Жаңбыр жауды» деген қарапайым сөйлемді «Сұр бұлттан үзіліп түскен жаңбыр тамшылары терезені баяу тықылдатты» түрінде өзгерту оқушыға сөздің мәтінге әсерін сезінуге мүмкіндік береді.
Кейіпкер мен сюжет құрастыру кезеңінде «Кейіпкер паспорты», «Кейіпкердің мақсаты, қалауы және кедергісі», «Сюжет баспалдағы», «Егер де…» әдістері қолданылады. Оқушы кейіпкердің сыртқы бейнесін ғана емес, мінезін, арманын, қорқынышын, мақсатын, әлсіз және күшті тұстарын анықтайды. Оқиға «Басталу – Даму – Шиеленіс – Шарықтау – Шешім» үлгісі бойынша жоспарланып, бір жағдайды өзгерту арқылы балама сюжеттер құрастырылады. Бұл жұмыстар шығармашылық икемділік пен себеп-салдарлық ойлауды дамытуға жағдай жасайды.
Көркем жазылымды дамытуда «Сезімді сөзбен суреттеу», «Пейзаж жазу: табиғатты сөйлету», «Теңеу мен эпитет», «Метафора мен кейіптеу», «Диалог жазу: кейіпкердің дауысы» тапсырмалары маңызды орын алады. Оқушы сезімді тікелей атаудан гөрі оны әрекет, деталь және бейнелі тіл арқылы көрсетуге үйренеді. Мысалы, «Мен қорықтым» деген ойды «Қолым мұздап, есіктің тұтқасын ұзақ ұстап тұрдым» деп жеткізу эмоцияны сөзбен бейнелеудің тиімді жолын көрсетеді. Диалог жазу барысында кейіпкерлердің сөйлеу мәнерін даралау арқылы мінезді сөз арқылы ашу дағдысы қалыптасады.
Курстың келесі кезеңінде оқушылар пікір білдіру мен дәлелдеуге көшеді. «Пікір – дәлел – мысал – қорытынды» формуласы арқылы өз көзқарасын жүйелі жеткізу, «Мен келісемін/келіспеймін» тапсырмасы арқылы позицияны мәдениетті әрі негізді қорғау дағдысы дамытылады. Хат, күнделік, шағын эссе жанрлары оқушыға әртүрлі мақсат пен адресатқа сай мәтін құрастыруды үйретеді. Бұл жұмыстар шығармашылық жазуды функционалдық сауаттылықпен ұштастырады.
Бағдарламаның маңызды ерекшелігінің бірі – мәтінді редакциялау мәдениетін қалыптастыру. «Редактор зертханасы» мен «Қайта жазу өнері» арқылы оқушы өз мәтінін мазмұн, құрылым, сөз, сөйлем, стиль және сауаттылық тұрғысынан қайта қарайды. Алғашқы және жетілдірілген нұсқаны салыстыру балаға жазудың бір реттік әрекет емес, бірнеше кезеңнен тұратын шығармашылық үдеріс екенін түсіндіреді. Курстың соңында «Жас автордың жеке стилі», «Қолжазба шеберханасы», «Автор орындығы», «Менің шығармашылық портфолиом» әдістері арқылы оқушы өзінің авторлық ерекшелігін айқындап, үздік жұмыстарын жинақтап, көпшілік алдында таныстырады. «Жас қаламгер» фестивалі осы шығармашылық жұмыстың қорытындысы ретінде ұйымдастырылады.
«Шығармашылық жазу өнері» курсы оқушыны идея іздеуден авторлық өнім жасауға дейінгі толық жазылым үдерісіне қатыстыруға мүмкіндік береді. Мұғалім бұл үдерісте дайын жауап ұсынушы емес, бағыттаушы және шығармашылық ортаны ұйымдастырушы рөлін атқарады. Нәтижесінде білім алушы «Маған не жазу керек?» деген деңгейден «Мен не айтқым келеді және оны оқырманға қалай әсерлі жеткіземін?» деген авторлық деңгейге көтеріледі. Шығармашылық жазуды осылай жүйелі ұйымдастыру оқушының жазылым сауаттылығын ғана емес, қиялын, сыни ойлауын, сөздік қорын, коммуникативтік мәдениетін және шығармашылық дербестігін қатар дамытады.
Аширова Айгуль Куанбекқызы,
Астана қаласы әкімдігінің «№104 орта мектеп» ШЖҚ МКК
қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі