Курмангалиева Жулдыз Талгатовна,
Алматы қаласы Бостандық ауданы
«Zerdе» мектеп-гимназиясының
бастауыш сынып мұғалімі
Аннотация
Мақалада бастауыш сынып оқушыларының кітап оқуға қызығушылығын арттыру, тұрақты оқырмандық дағды қалыптастыру және көркем мәтінді саналы қабылдауға үйретудің тиімді педагогикалық-әдістемелік жолдары қарастырылады. Кітап оқуды күнделікті әдетке айналдыруға бағытталған қысқа мерзімді оқу, болжау, таңдау, пікір алмасу, оқырман күнделігін жүргізу, шығармашылық тапсырмалар мен отбасылық оқуды ұйымдастыру әдістері ұсынылады. Әдістердің басты мақсаты – оқушыны көп оқуға мәжбүрлеу емес, кітаптан әсер алатын, мәтінді түсінетін, өз таңдауын жасайтын және оқығанын өмірімен байланыстыра алатын белсенді оқырман қалыптастыру.
Тірек сөздер: бастауыш сынып, кітап оқу, оқырман мәдениеті, оқу мотивациясы, оқылым сауаттылығы, көркем мәтін, оқырман күнделігі, тұрақты оқу дағдысы.
Abstract
This article explores effective pedagogical and methodological approaches to increasing primary school students’ interest in reading, developing sustainable reading habits, and fostering a conscious understanding of literary texts. It presents methods such as short daily reading sessions, prediction, choice-based reading, discussion, keeping a reading journal, creative tasks, and family reading activities aimed at turning reading into a regular daily habit. The main purpose of these methods is not to make students read as much as possible, but to develop active readers who enjoy books, understand what they read, make independent choices, and connect the content of texts with their own lives.
Keywords: primary school, reading, reading culture, reading motivation, reading literacy, literary text, reading journal, sustainable reading habit.
Бастауыш мектеп – баланың кітаппен қарым-қатынасы қалыптасатын ең маңызды кезең. Осы уақытта кітап оқу бала үшін тек оқу техникасын жетілдіретін әрекет болып қалмай, таным көзіне, қиял әлеміне, эмоционалдық тәжірибеге айналуы қажет. Егер оқушы бастауыш сыныпта кітапты тапсырма ретінде ғана қабылдаса, жоғары сыныптарда көлемді мәтінмен жұмыс жасауға қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Ал кітапты жеке қажеттілік ретінде қабылдаған бала мәтінді түсініп оқуға, сұрақ қоюға, өз ойын айтуға, салыстыруға және қорытынды жасауға біртіндеп дағдыланады.
Сондықтан мұғалімнің негізгі міндеті – «көп кітап оқыту» емес, оқуға жағымды орта қалыптастыру. Тұрақты оқу дағдысы бір күнде пайда болмайды. Ол шағын, бірақ жүйелі әрекеттердің нәтижесінде қалыптасады. Балаға көлемі қолжетімді мәтін ұсыну, өзіне ұнайтын кітапты таңдауға мүмкіндік беру, оқығаны туралы еркін пікір айтуына жағдай жасау және оқу нәтижесін міндетті түрде бағамен байланыстырмау – осы үдерістің маңызды шарттары.
Кітап оқуға қызығушылықтың қалыптасуына үш фактор ерекше ықпал етеді: оқушының таңдау еркіндігі, оқу әрекетінің жүйелілігі және оқылған мәтін туралы мағыналы қарым-қатынас. Бала өзіне қызық кітапты таңдаса, оқуға ішкі уәжі артады. Күн сайын қысқа уақыт оқу әрекеті ұйымдастырылса, кітап оқу біртіндеп әдетке айналады. Ал оқығанын біреумен талқылау, кейіпкерге баға беру немесе қызықты тұсын бөлісу мәтінді саналы түсінуге көмектеседі.
Мұғалім кітап таңдауда оқушының жас ерекшелігін, сөздік қорын, қызығушылығын, оқу қарқынын және мәтіннің эмоционалдық мазмұнын ескеруі қажет. Бір оқушыға ертегі қызық болса, екіншісі табиғат, жануарлар немесе техника туралы мәтіндерді ұнатуы мүмкін. Сондықтан барлық балаға бір ғана кітап ұсынудан гөрі, бірнеше балама мәтіннен таңдау жасау мүмкіндігін беру нәтижелі.
- «10 минуттық кітап оқу» әдісі. Сабақтың немесе сынып сағатының белгілі бір кезеңінде оқушылар 10 минут бойы өздері таңдаған кітапты үнсіз оқиды. Мұғалім де сол уақытта кітап оқып, үлгі көрсетеді. Уақыт аяқталғаннан кейін оқушы бір ғана сөйлеммен «Бүгін оқығанымнан есте қалғаны…» деп ой бөліседі. Әдістің құндылығы – көлемге емес, тұрақтылыққа басымдық берілуінде.
- «Кітапты таңда – себебін айт» әдісі. Сыныпқа бірнеше кітап қойылып, оқушы мұқабасына, тақырыбына немесе қысқаша сипаттамасына қарап біреуін таңдайды. «Мен бұл кітапты таңдадым, себебі…» сөйлемін аяқтайды. Бұл тәсіл оқушының кітап таңдауға жауапкершілігін қалыптастырады.
- «Мұқаба сөйлейді» әдісі. Кітапты оқымас бұрын оқушылар мұқабаға қарап, оқиғаның мазмұнын болжайды. «Бұл шығарма не туралы болуы мүмкін?», «Басты кейіпкер кім?», «Оқиға қай жерде өтеді?» деген сұрақтарға жауап береді. Оқудан кейін алғашқы болжамын мәтінмен салыстырады.
- «Бір бет – бір ой» әдісі. Оқушы оқыған бөлімнен ең маңызды бір ойды, бір сөзді немесе бір сөйлемді таңдайды. Неліктен таңдағанын түсіндіреді. Бұл тәсіл маңызды ақпаратты іріктеуге үйретеді.
- «Кейіпкерге хат» әдісі. Мәтінді оқып болғаннан кейін оқушы кейіпкерге қысқа хат жазады: қолдау көрсетеді, кеңес береді немесе сұрақ қояды. Мысалы: «Егер мен сенің орныңда болсам…», «Саған айтқым келетіні…». Бұл тапсырма оқушының эмоциялық қабылдауын және жазылым дағдысын дамытады.
- «Оқырманның үш сұрағы» әдісі. Әр оқушы мәтін бойынша бір «не болды?», бір «неліктен?», бір «егер… болса?» сұрағын құрастырады. Бірінші сұрақ мәтінді түсінуді, екіншісі себеп-салдарды, үшіншісі шығармашылық ойлауды дамытады.
- «Кітаптың бір минуты» әдісі. Оқушы өзі оқыған кітапты бір минут ішінде сыныпқа таныстырады. Авторын, кейіпкерін, ең қызықты тұсын және кімге ұсынатынын айтады. Бұл әдіс оқылым мен айтылымды байланыстырады.
- «Оқырман күнделігі» әдісі. Оқушы күнделікке кітап атауын, авторын, оқылған бетті, ұнаған кейіпкерін, жаңа сөздерді және бір сөйлемдік пікірін жазып отырады. Күнделік бағалау құралы ретінде емес, жеке оқу тарихы ретінде жүргізілгені дұрыс.
- «Кітап жарнамасы» әдісі. Оқушы оқыған шығармасына шағын жарнама дайындайды. Бірақ оқиғаның соңын ашпайды. Мақсаты – сыныптастарын кітапты оқуға қызықтыру. Бұл әрекет мәтіндегі басты ерекшелікті анықтауға үйретеді.
- «Отбасылық оқу эстафетасы» әдісі. Аптасына бір рет оқушы үйде ата-анасымен немесе отбасы мүшесімен бірге кітап оқиды. Келесі күні «Үйде біз оқыған кітап…» деген қысқа пікір айтады. Осылайша мектептегі оқу мәдениеті отбасымен сабақтасады.
Тұрақты кітап оқу әдетін қалыптастыру үшін ұзақ уақыт талап етудің қажеті жоқ. Керісінше, күнделікті аз уақыт бөлудің әсері жоғары. Мысалы, әр күннің бір мезгілінде 10 минут оқуға уақыт белгіленсе, оқушы оны біртіндеп күнделікті қалыпты әрекет ретінде қабылдай бастайды.
Алғашқы кезеңде мұғалім оқушыларға шағын көлемді әрі қызықты кітаптар ұсынады. Кейін балалар өз кітаптарын әкеліп, таңдау еркіндігіне ие болады. Оқудан соң міндетті түрде көлемді мазмұндама сұралмайды. «Ең қызық тұсы…», «Мен таңғалған жер…», «Маған ұнаған кейіпкер…» сияқты қысқа рефлексия жеткілікті. Бұл тәсіл оқушыға «оқыдым – тапсырма орындадым» моделінен гөрі, «оқыдым – ойландым – бөлістім» мәдениетін қалыптастырады. Бастауыш сынып оқушысы үшін тек мәтінді оқу жеткіліксіз. Оқу әрекеті сурет салу, рөлге ену, модель жасау, комикс құрастыру, сахналау сияқты шығармашылық жұмыстармен толықтырылғанда қызығушылық жоғарылайды. Мысалы, мәтінді оқыған соң оқушы «оқиғаның бір сәтін суретпен бейнелеу», «кейіпкерге жаңа есім беру», «шығармаға басқа мұқаба жасау», «оқиғаның жалғасын ойлап табу» сияқты тапсырмаларды орындай алады. Бұл әрекеттер мәтінді терең түсінуге мүмкіндік береді.
Баланың кітапқа қызығушылығын төмендететін басты себептердің бірі – әр оқылымның міндетті бағамен аяқталуы. Сондықтан кітап оқуда қалыптастырушы және ынталандырушы бағалау басым болуы керек. Мұғалім «Бүгін жаңа кітап таңдады», «Өз пікірін айтты», «Кейіпкер әрекетін дәлелдеді», «Жаңа сөз тапты» сияқты жеке ілгерілеуді атап өтсе, оқушы өз жетістігін сезінеді. «Ең көп кітап оқыған оқушы» деп жарыстырғаннан гөрі, «Ең қызықты пікір», «Ең ерекше сұрақ», «Ең әсерлі кітап таныстырылымы» тәрізді бағыттар арқылы түрлі қабілетті бағалау тиімді.
Кітап оқу мәдениетінің маңызды нәтижесі тек оқу жылдамдығымен өлшенбейді. Нақты нәтиже – баланың «тағы оқығым келеді» деген ішкі қажеттілігінің қалыптасуы. Бастауыш сыныпта тұрақты кітап оқу дағдысын қалыптастыру – бір реттік акция немесе белгілі бір жоба шеңберінде ғана жүзеге асатын жұмыс емес. Ол күн сайын қайталанатын шағын әрекеттерден, жағымды эмоциядан, еркін таңдаудан және оқығаны туралы пікір алмасудан құралады.
Оқуға құштар бала – ойлауға құштар бала. Ал ойлайтын, ізденетін, кітаппен дос ұрпақ – саналы қоғамның негізі.