Ахметова Шолпан Кенжалиевна,
Астана қаласы әкімдігінің
«Қайым Мұхамедханов атындағы
№90 гимназия» ШЖҚ МКК бастауыш сынып мұғалімі
АҢДАТПА
Бұл мақалада 3-сынып оқушыларының жазылым дағдыларын дамытуда «Жазу өнері: мәтін сыры және көркем ой» факультативтік курсының әдістемелік маңызы қарастырылады. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының өз ойын жазбаша түрде жүйелі, сауатты әрі түсінікті жеткізу қабілетін қалыптастырудың тиімді жолдары талданады. Курстың мазмұны оқылым мен жазылым байланысын сақтауға, мәтінді түсіну, жоспар құру, тірек сөздер арқылы мәтін жазу, сурет бойынша әңгіме құрастыру, үлгі мәтінмен жұмыс жасау және шығармашылық тапсырмалар орындау арқылы оқушылардың тілдік, танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған. Сонымен қатар саралап оқыту, рефлексия және өзін-өзі тексеру әдістерінің жазылым сапасын арттырудағы рөлі айқындалады. Зерттеу мазмұны аталған курстың оқушының функционалдық сауаттылығын, көркем ойлауын, тілдік мәдениетін және жазбаша сөйлеу дағдыларын жетілдірудегі тиімділігін көрсетуге негізделген.
Кілт сөздер: жазылым дағдысы, бастауыш сынып, 3-сынып, факультативтік курс, мәтін құрастыру, көркем ой, шығармашылық тапсырма, функционалдық сауаттылық, тірек сөздер, саралап оқыту, рефлексия.
ABSTRACT
This article discusses the methodological significance of the elective course “The Art of Writing: The Secret of Text and Artistic Thought” in developing the writing skills of 3rd-grade students. The article analyzes effective ways to form primary school students’ ability to express their thoughts in writing systematically, accurately, and clearly. The course content is aimed at developing students’ linguistic, cognitive, and creative abilities by maintaining the connection between reading and writing, understanding texts, making plans, writing texts using key words, composing stories based on pictures, working with model texts, and completing creative tasks. In addition, the role of differentiated instruction, reflection, and self-assessment methods in improving the quality of writing is identified. The content of the study is based on demonstrating the effectiveness of this course in improving students’ functional literacy, artistic thinking, language culture, and written communication skills.
Keywords: writing skills, primary school, 3rd grade, elective course, text composition, artistic thought, creative task, functional literacy, key words, differentiated instruction, reflection.
Қазіргі білім беру кеңістігінде бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастыру, өз ойын ауызша және жазбаша түрде жүйелі, сауатты, түсінікті жеткізе білуге үйрету – өзекті міндеттердің бірі. Әсіресе бастауыш буында жазылым дағдысын дамыту оқушының кейінгі оқу жетістігінің, танымдық белсенділігінің, тілдік мәдениетінің және шығармашылық қабілетінің негізін қалайды. Осы тұрғыдан алғанда, 3-сыныпқа арналған «Жазу өнері: мәтін сыры және көркем ой» факультативтік курсы оқушылардың мәтінмен жұмыс істеу, ойын жүйелеу, сөйлемдерді мағыналық жағынан байланыстыру, өз пікірін жазбаша білдіру және көркем ойлау дағдыларын жетілдіруге бағытталған маңызды оқу-әдістемелік құрал болып табылады.
Бастауыш сыныптағы жазылым әрекеті – күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Ол тек әріпті дұрыс жазу немесе сөйлем құрастырумен шектелмейді. Жазылым барысында оқушы тақырыпты түсінеді, негізгі ойды айқындайды, қажетті сөздерді таңдайды, сөйлемдерді өзара мағыналық байланыста құрастырады, мәтіннің құрылымын сақтайды және ойын тұтас мазмұн түрінде жеткізеді. Сондықтан жазылым дағдысын дамыту жүйелі, мақсатты, әдістемелік тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылған жұмысты қажет етеді. Аталған курс осы қажеттілікті өтеуге бағытталған, себебі оның мазмұны оқылым, талдау, сөздік жұмыс, шығармашылық ізденіс және жазба әрекетін өзара байланыстыра қарастырады.
Курстың басты ерекшелігі – оқушының жазу әрекетін тек сауаттылыққа үйрету құралы ретінде ғана емес, ойды дамыту, қиялды ұштау, тілдік талғамды қалыптастыру, көркем қабылдауды жетілдіру құралы ретінде танытуында. Бұл бағыт қазіргі білім беру мазмұнындағы тұлғаға бағдарланған оқыту қағидатымен толық сабақтасады. Оқушы дайын үлгіні қайталаушы емес, өз ойын құрастырушы, сөзді орынды қолданушы, мәтін арқылы өзін таныта алатын тұлға ретінде қарастырылады. Сондықтан курс мазмұнында мәтінді түсіну, талдау, жоспарлау, үлгіге сүйеніп жазу, тірек сөздер арқылы мәтін құрастыру, сурет бойынша шығармашылық жұмыс орындау, аяқталмаған ойды жалғастыру, кейіпкер атынан сөйлеу сияқты жұмыс түрлері кеңінен қамтылады.
3-сынып оқушыларының жазылым дағдыларын дамытуда ең алдымен оқылым мен жазылымның өзара байланысын сақтау маңызды. Оқушы сапалы жазу үшін, алдымен мәтінді түсініп оқи алуы тиіс. Мәтінді саналы қабылдау арқылы бала оның тақырыбын, негізгі ойын, құрылымын, сөйлемдердің байланысын, сөз қолданысындағы ерекшеліктерді аңғарады. Осыдан кейін ғана ол өз мәтінін құрастыруға бейімделеді. Сондықтан курста оқылым әрекеті жазылымның алғышарты ретінде қарастырылады. Оқушылар мәтінді мәнерлеп оқиды, мазмұнын әңгімелейді, негізгі ойды анықтайды, тірек сөздерді табады, сұрақтарға жауап береді, мәтінді бөліктерге бөледі, жоспар құрады. Бұл жұмыс түрлері олардың ойды жүйелеуіне, мәтіннің ішкі құрылымын түсінуіне және жазбаша тілдің табиғатын сезінуіне мүмкіндік береді.
Бастауыш сыныпта кең қолданылатын әдістердің бірі – сурет бойынша мәтін жазу әдісі. Бұл әдіс, әсіресе, баланың қиялын, байқағыштығын, тілдік белсенділігін дамытуда өте нәтижелі. Сурет баланың көз алдына нақты бейне әкеледі, сол арқылы оның ойын жандандырады, сөз табуына көмектеседі, әңгіме құрастыруға түрткі болады. Мұндай тапсырмалар барысында оқушы суреттегі кейіпкерлерді, оқиғаны, табиғат көрінісін сипаттайды, оқиғаның себебі мен салдарын болжайды, кейде суретке сүйеніп өз қиялынан жаңа мазмұн тудырады. Бұл жұмыс түрі жазылымды қызықты әрекетке айналдырып, көркем ойды дамытуға ықпал етеді.
Жазылым дағдысын жетілдіруде жоспар арқылы жазу әдісінің де маңызы зор. Бастауыш сынып оқушысы көбіне ойын қалай бастарын, нені бірінші, нені кейін жазарын білмей қиналады. Осындай жағдайда жоспар оның ойлау әрекетін реттейтін құрал қызметін атқарады. Мұғалім алдымен дайын жоспар ұсынады, кейін біртіндеп оқушылардың өздеріне жоспар құрғызады. Бұл тәсіл мәтіннің кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды сияқты құрылымдық бөліктерін түсінуге, мазмұнды ретімен беруге, ойдың қисындылығын сақтауға көмектеседі. Жоспарға сүйеніп жазуға дағдыланған оқушы кейінірек өз ойын еркін әрі жүйелі жеткізуге үйренеді.
Курста қолданылатын маңызды әдістердің бірі – үлгі мәтінмен жұмыс. Үлгі мәтін оқушыға дұрыс жазудың, мазмұнды берудің, сөйлемдерді байланыстырудың, көркем сөздерді орынды қолданудың мысалын көрсетеді. Мұғалім үлгі мәтінді оқыта отырып, оның тақырыбын, негізгі ойын, құрылымын, тірек сөздерін, көркемдік ерекшеліктерін талдатады. Содан кейін оқушы сол үлгіге сүйеніп, өз мәтінін құрастыруға әрекет жасайды. Бұл әдіс, әсіресе, жазуға енді төселіп келе жатқан оқушы үшін өте тиімді, өйткені ол мәтін құрастырудың нақты моделін көреді және соған сүйеніп жазуды үйренеді.
3-сынып оқушыларының жазылым дағдыларын дамытуда шығармашылық тапсырмалар әдісінің орны ерекше. Шығармашылық жазу барысында бала тек білімін көрсетіп қана қоймай, өз ойын, сезімін, көзқарасын, қиялын мәтін арқылы білдіреді. Мысалы, аяқталмаған әңгімені жалғастыру, кейіпкер атынан хат жазу, табиғатты сипаттау, «Егер мен…» тақырыбында ойтолғау жазу, белгілі бір жағдаят бойынша қысқа мәтін құрастыру сияқты тапсырмалар баланың еркін ойлауына, тілдік қорын белсенді қолдануына, өз стилін табуына мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстар оқушының жазуға деген ішкі уәжін арттырады, себебі ол дайын жауапты қайталамайды, өз ойын жазуға үйренеді.
Курс мазмұнында саралап оқыту әдісі де маңызды орын алады. Әр оқушының қабылдау деңгейі, сөздік қоры, жазу қарқыны, шығармашылық мүмкіндігі әртүрлі болғандықтан, барлығына бірдей талап қою әрдайым тиімді бола бермейді. Осыған байланысты кейбір оқушыларға тірек сөздер, жоспар, сөйлем бастамалары, үлгі мәтіндер ұсынылса, ал жазуға бейімі жоғары оқушыларға еркін тақырыпта кеңейтілген мәтін жазу, көркем сөздерді көбірек пайдалану, мәтінді өз бетінше редакциялау сияқты күрделірек тапсырмалар беріледі. Мұндай тәсіл әр баланың өз мүмкіндігіне сай дамуына жағдай жасайды және табысқа жету сезімін қалыптастырады.
Жазылымға үйретуде рефлексия және өзін-өзі тексеру әдістері де тиімді болып саналады. Оқушы жазған мәтінін қайта оқып, оның түсініктілігін, құрылымының дұрыстығын, сөз қолданысының орынды болуын, қате-кемшіліктерін байқауға үйренуі тиіс. Бұл үшін сабақ соңында «Мен не үйрендім?», «Қандай сөздерді дұрыс қолдандым?», «Мәтінімнің қай жерін жақсартуға болады?» деген сияқты сұрақтар арқылы рефлексия ұйымдастырылады. Өзін-өзі тексеру оқушының жауапкершілігін арттырады, өз жұмысына сыни көзқарас қалыптастырады және жазу сапасын біртіндеп жақсартуға ықпал етеді.
«Жазу өнері: мәтін сыры және көркем ой» курсы арқылы жазылым дағдыларын дамыту оқушының тек оқу әрекетіне ғана емес, тұлғалық дамуына да ықпал етеді. Жазу барысында бала ойын реттейді, өз сезімін таниды, сөзді саналы таңдайды, өз көзқарасын білдіреді, қоршаған ортаға байыппен қарайды. Бұл оның танымдық белсенділігін, шығармашылық ізденісін, эстетикалық талғамын, ана тіліне деген сүйіспеншілігін арттырады. Сондықтан жазылымды дамыту – тек пәндік міндет емес, ол оқушыны мәдениетті, сауатты, ойы жүйелі тұлға ретінде тәрбиелеудің де маңызды жолы.
Қорыта келгенде, «Жазу өнері: мәтін сыры және көркем ой» курсы 3-сынып оқушыларының жазылым дағдыларын дамытуда мазмұнды, жүйелі және практикалық маңызы жоғары курс болып табылады. Курста қолданылатын тірек сөздер арқылы жазу, сурет бойынша мәтін құрастыру, жоспармен жұмыс, үлгі мәтінді талдау, шығармашылық тапсырмалар, сөздік жұмыс, саралап оқыту, рефлексия әдістері оқушының мәтінді түсінуіне, өз ойын жүйелі жеткізуіне, сауатты әрі көркем жазуына тиімді ықпал етеді.